Tạp chí cà phê Việt · viết tay, không bán hàngViết cho Lark Page  ·  [email protected]
Lark Page Cà phê Việt · văn hóa · pha chế Gửi bài
Lark Page › Bài viết › Vùng trồng

Buôn Ma Thuột, thủ phủ cà phê Việt: cao nguyên bazan và lễ hội tháng Ba

Buôn Ma Thuột, trung tâm tỉnh Đắk Lắk, nằm trên cao nguyên đất đỏ bazan ở độ cao 500 tới 800 mét. Người Pháp đưa cây cà phê về đây từ cuối thế kỷ 19, và từ thập niên 1980 Việt Nam trở thành nước xuất khẩu robusta số một thế giới.

Nhắc tới cà phê Việt, người trong nghề nghĩ ngay tới Đắk Lắk và trung tâm tỉnh là thành phố Buôn Ma Thuột. Lý do nằm ở đất, ở độ cao và ở một quá trình lịch sử kéo dài hơn một thế kỷ.

Đất đỏ bazan và độ cao vừa đủ

Cao nguyên Đắk Lắk là một phần của khối cao nguyên bazan Tây Nguyên, hình thành từ hoạt động núi lửa cách đây vài triệu năm. Đất đỏ bazan tơi, giàu khoáng, thoát nước nhanh nhưng giữ ẩm tốt ở tầng sâu. Buôn Ma Thuột nằm ở độ cao trung bình 500 tới 800 mét, nhiệt độ dao động 22 tới 26 độ quanh năm, có hai mùa mưa và khô rõ rệt. Điều kiện ấy phù hợp với cây robusta hơn arabica: robusta ưa nóng hơn và chịu hạn mùa khô tốt hơn.

Ba đợt trồng chính

Cà phê được người Pháp mang đến Việt Nam từ giữa thế kỷ 19, trồng thử nghiệm ở miền Bắc và Nam Trung Bộ. Sang đầu thế kỷ 20, các đồn điền lớn ở Tây Nguyên, trong đó có vùng Đắk Lắk, chuyển sang trồng robusta vì năng suất cao và hợp đất bazan. Sau 1975, diện tích cà phê ở Đắk Lắk mở rộng dần, và đến thập niên 1990 bùng nổ cùng chính sách nông nghiệp đổi mới. Từ khoảng năm 2000, Việt Nam chính thức là nước xuất khẩu robusta lớn nhất thế giới và Đắk Lắk là tỉnh có diện tích cà phê lớn nhất cả nước.

Lễ hội cà phê Buôn Ma Thuột

Hai năm một lần, thành phố Buôn Ma Thuột tổ chức Lễ hội Cà phê Buôn Ma Thuột, thường vào tháng 3. Đây là sự kiện cấp quốc gia, có triển lãm máy móc chế biến, hội thảo ngành, cuộc thi pha chế, và các hoạt động văn hóa của đồng bào Ê Đê, M'nông, Gia Rai. Lịch cụ thể từng kỳ do Uỷ ban Nhân dân tỉnh Đắk Lắk công bố; bạn nên tra lại lịch trước khi đặt chuyến đi vì ngày tổ chức xê dịch theo năm.

Điểm thú vị trong khuôn khổ lễ hội là các tour đi vào nông trường robusta, xem quá trình hái, phơi và chế biến ướt hoặc khô. Đây là cơ hội hiếm để hiểu cà phê xuất khẩu đi từ vườn tới bao 60 kg như thế nào.

Hái, phơi và chế biến

Mùa thu hoạch cà phê ở Đắk Lắk rơi vào khoảng tháng 10 tới tháng 1 năm sau, trùng với mùa khô. Hái thủ công từng chùm chín đỏ là cách cho chất lượng cao nhất, nhưng tốn công; nhiều nông hộ chọn hái "toàn bộ cành" một lần cho đỡ công, rồi phân loại sau.

  • Chế biến khô (natural): phơi nguyên quả cà phê dưới nắng trên sân xi măng 2 tới 4 tuần, đến khi vỏ nâu đen khô giòn. Cách này phổ biến ở robusta Đắk Lắk vì mùa khô có nắng ổn định.
  • Chế biến ướt (washed): xát bỏ vỏ ngoài, lên men 12 tới 36 giờ, rửa, rồi phơi nhân. Thường dùng cho arabica cao cấp, ở Đắk Lắk làm quy mô nhỏ hơn.
  • Chế biến mật ong (honey): xát bỏ vỏ ngoài nhưng giữ lớp "mật" nhầy quanh nhân khi phơi. Cho vị ngọt hơn, hậu trái cây hơn.

Điểm đến quanh thành phố

Trong thành phố Buôn Ma Thuột có Bảo tàng Cà phê, trưng bày dụng cụ chế biến, máy rang xưa và hiện vật dân tộc. Khu vực ngoại ô có các nông trường robusta và mô hình trồng xen tiêu, bơ, sầu riêng. Thác Dray Nur và hồ Lắk ở lân cận là điểm du lịch tự nhiên, phù hợp ghép tour hai tới ba ngày.

Chúng tôi không nêu tên quán hay nhà rang cụ thể trong bài này vì danh sách quán thay đổi nhanh. Nếu bạn ghé Buôn Ma Thuột và muốn thử cà phê bản địa, dễ nhất là hỏi ngay nơi lưu trú, hoặc ghé các quán xung quanh ngã sáu trung tâm. Chi tiết về khác biệt giữa robusta Đắk Lắk và arabica vùng khác có trong bài robusta và arabica khác nhau thế nào.

Cà phê Buôn Ma Thuột trong gian bếp

Phần lớn cà phê bán cho người tiêu dùng Việt là robusta xuất phát từ cao nguyên này. Khi mua túi 250 gam ghi "robusta Buôn Ma Thuột", bạn gần như chắc chắn uống nguyên liệu từ Đắk Lắk. Để tận dụng đặc tính đậm và nhiều body của hạt, pha phin hoặc moka pot sẽ cho ly có tính "Việt" rõ rệt. Hướng dẫn pha có trong bài pha phin tại nhà cho người mới; nếu muốn phá cách mùa hè, thử cold brew robusta tại nhà.

Tương lai: đa dạng và chất lượng

Những năm gần đây, Đắk Lắk đẩy mạnh chương trình "cà phê đặc sản" (specialty), hướng tới hạt robusta chất lượng cao thay vì cạnh tranh về sản lượng. Giải thi "Vietnam Amazing Cup" cho cà phê đặc sản được tổ chức hàng năm và có hạng mục robusta riêng. Nếu bạn muốn theo dõi cập nhật, trang của VICOFA và các sở nông nghiệp tỉnh Tây Nguyên là nguồn chính thống.

Nguồn tham khảo: Buôn Ma Thuột trên Wikipedia tiếng Việt; Cà phê Việt Nam; Hiệp hội Cà phê Ca cao Việt Nam.